Chi phí năng lượng là một trong những khoản chi phí đáng kể đối với nhiều doanh nghiệp sản xuất. Khi giá điện, nhiên liệu và các nguồn năng lượng biến động, việc kiểm soát và sử dụng năng lượng hiệu quả không chỉ giúp giảm chi phí mà còn góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và giảm phát thải của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, khi chi phí năng lượng tăng, doanh nghiệp thường bắt đầu bằng câu hỏi:

“Làm thế nào để tiết kiệm năng lượng?”

Một câu hỏi tốt hơn nên là: “Năng lượng đang được sử dụng ở đâu, sử dụng như thế nào và cơ hội cải thiện nằm ở đâu?”

Đây chính là điểm khởi đầu của quản lý năng lượng hiệu quả.

1. Doanh nghiệp có thể đang “biết mức tiêu thụ” nhưng chưa “hiểu mức tiêu thụ”

Hầu hết doanh nghiệp đều có dữ liệu từ hóa đơn điện, nhiên liệu hoặc các hệ thống đo lường. Doanh nghiệp có thể biết:

• Tháng này tiêu thụ bao nhiêu kWh điện;
• Lượng nhiên liệu sử dụng bao nhiêu;
• Chi phí năng lượng tăng hay giảm so với tháng trước.

Nhưng những thông tin này chưa đủ để trả lời các câu hỏi quan trọng hơn:

• Khu vực nào đang sử dụng nhiều năng lượng nhất?
• Công đoạn nào có mức tiêu thụ bất thường?
• Thiết bị nào có tiềm năng tiết kiệm lớn?
• Mức tiêu thụ thay đổi do sản lượng, điều kiện vận hành hay do hiệu quả năng lượng thay đổi?
• Giải pháp tiết kiệm đã thực hiện có thực sự mang lại hiệu quả?

Nếu doanh nghiệp chưa trả lời được những câu hỏi này, việc tìm kiếm giải pháp tiết kiệm có thể trở nên khá cảm tính.

 2. Năm điểm doanh nghiệp nên rà soát trước khi tìm giải pháp tiết kiệm

① Năng lượng đang được sử dụng ở đâu?

Trước hết cần xác định các nguồn năng lượng chính và cách chúng được sử dụng.

Ví dụ: Điện; Khí tự nhiên; Dầu; Than; Hơi nước; Khí nén; Các nguồn năng lượng khác.

Sau đó xem xét mức sử dụng theo khu vực, dây chuyền, công đoạn hoặc hệ thống thiết bị.

Mục tiêu không chỉ là biết tổng lượng năng lượng tiêu thụ mà phải biết năng lượng được sử dụng ở đâu.

 ② Đâu là khu vực hoặc thiết bị sử dụng nhiều năng lượng?

Không phải mọi thiết bị đều có mức độ ảnh hưởng như nhau. Trong một nhà máy, một số hệ thống có thể chiếm tỷ trọng lớn trong tổng tiêu thụ năng lượng, chẳng hạn:

Máy nén khí; Chiller; HVAC; Lò hơi; Motor; Bơm; Quạt; Hệ thống gia nhiệt; Dây chuyền sản xuất. Đây thường là những khu vực cần được ưu tiên phân tích kỹ hơn.

 ③ Có tồn tại lãng phí trong quá trình vận hành?

Một phần năng lượng có thể bị tiêu thụ nhưng không tạo ra giá trị tương ứng.

Ví dụ: Máy chạy không tải → vẫn tiêu thụ điện dù không tạo ra sản phẩm.

Rò rỉ khí nén → máy nén phải hoạt động nhiều hơn cần thiết.

Thiết bị vận hành ngoài điều kiện tối ưu → tiêu thụ nhiều năng lượng hơn mức cần thiết. 

HVAC hoặc chiller hoạt động chưa phù hợp với nhu cầu thực tế → tạo ra mức tiêu thụ không cần thiết.

Thiết bị hoạt động ngoài giờ sản xuất → phát sinh chi phí nhưng không tạo thêm giá trị.

Những vấn đề này đôi khi không cần đầu tư lớn để cải thiện. Điều quan trọng trước tiên là nhận diện đúng vấn đề.

 3. Không phải cứ giảm lượng năng lượng tiêu thụ là đã sử dụng năng lượng hiệu quả

Đây là một điểm doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý. Ví dụ: Năm 2025, một nhà máy tiêu thụ: 10 triệu kWh điện. Năm 2026: 9 triệu kWh. Doanh nghiệp có thể nghĩ rằng: “Đã tiết kiệm 10% năng lượng.” Nhưng nếu sản lượng năm 2026 cũng giảm 15% thì chưa thể kết luận rằng hiệu quả năng lượng đã được cải thiện. Do đó, cần xem xét mối quan hệ giữa năng lượng sử dụng và các yếu tố ảnh hưởng đến mức tiêu thụ, chẳng hạn như:

• Sản lượng; Thời gian vận hành; Điều kiện thời tiết; Tải sản xuất; Loại sản phẩm; Điều kiện vận hành.

Đây là lý do quản lý năng lượng cần dựa trên dữ liệu và các chỉ số phù hợp, thay vì chỉ nhìn vào tổng lượng điện hoặc nhiên liệu tiêu thụ.

4. Vậy doanh nghiệp nên bắt đầu như thế nào?

Một cách tiếp cận đơn giản có thể bắt đầu từ 5 bước:

Bước 1 – Thu thập dữ liệu: Tập hợp dữ liệu về: Điện – nhiên liệu – hơi – sản lượng – thời gian vận hành – các yếu tố liên quan.

Bước 2 – Phân tích: Xem xét: Năng lượng được sử dụng ở đâu? Xu hướng như thế nào? Có bất thường nào không?

Bước 3 – Xác định khu vực ưu tiên: Tập trung vào những khu vực, công đoạn hoặc thiết bị có mức sử dụng năng lượng đáng kể hoặc có tiềm năng cải thiện cao.

Bước 4 – Xác định cơ hội cải tiến: Có thể bao gồm: Thay đổi vận hành → bảo trì → giảm lãng phí → tối ưu thiết bị → cải tiến công nghệ.

Bước 5 – Đo lường và duy trì kết quả: Sau khi thực hiện giải pháp, cần xác định: Kết quả có thực sự tốt hơn không?

Và quan trọng hơn: Làm thế nào để duy trì kết quả đó trong dài hạn?

5. Từ “tiết kiệm năng lượng” đến “quản lý năng lượng”

Một doanh nghiệp có thể thực hiện một vài dự án tiết kiệm năng lượng riêng lẻ.

Ví dụ: Thay đèn LED; Tối ưu máy nén khí; Điều chỉnh nhiệt độ chiller; Giảm thời gian chạy không tải. Những giải pháp này có thể mang lại hiệu quả. Xem tiếp